همه افرادش جارى است و احدى از افراد آن كلى مستثنا نيست و اين خود طريقه معمولى است در سخن گفتن . از اينجا روشن مىشود كه در اين آيه وجه ديگرى نيز تصور مىشود و آن اين است كه مراد از مجرمين ، عموم مشركين از مكى و غير مكى باشد ، يعنى حرف « لام » در « المجرمين » لام عهد نباشد ، بلكه لام جنس باشد ، ولى وجه اول به سياق آيات نزديكتر است . * ( « لا يُؤْمِنُونَ بِه حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ ) * . . . * ( مُنْظَرُونَ » ) * اين آيه تفسير و بيان جمله * ( « كَذلِكَ سَلَكْناه . . . » ) * است ، البته اين در صورتى است كه وجه اول و سوم را در تفسير آيه قبل قبول كرده باشيم و اما بنا بر وجه دوم ، جمله مورد بحث جمله اى است استينافى و غير مربوط به سياق . و معناى اينكه فرمود : * ( « حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الأَلِيمَ ) * - تا آنكه عذاب دردناك را ببينند » اين است كه عذاب اليم را مشاهده كنند ، و مجبور شوند ايمان بياورند ، اما ايمان اضطرارى كه سودى به حالشان نداشته باشد ، و ظاهرا مراد از آن عذاب دردناك ، مشاهدات هنگام مرگ است . البته بعضى « 1 » از مفسرين اين احتمال را هم داده‌اند كه مراد از آن ، عذابى است كه مشركين مكه در جنگ بدر ديدند و جمعى از ايشان كشته شدند . و ليكن عموميت آيه قبل كه هم مشركين مكه را مىگرفت و هم غير آنان را ، با اين احتمال نمىسازد . * ( « فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ » ) * - اين جمله به منزله تفسيرى است براى جمله * ( « حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الأَلِيمَ » ) * چون اگر عذاب مذكور بغتتا و بىخبر نيايد ، بلكه هنگام رسيدن آن را بدانند ، ايمان اختيارى مىآورند ، نه ايمان اضطرارى . جمله * ( « فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ » ) * كلمه اى است كه مشركين از باب حسرت آن را مىگويند . * ( « أفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ » ) * اين آيه توبيخ و تهديد ايشان است . * ( « أفَرَأَيْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ ) * . . . * ( يُمَتَّعُونَ » ) * اين جمله متصل است به جمله * ( « فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ » ) * و حاصل معناى آن اين است كه آرزوى اينكه مهلت و رخصتى يابند ، آرزويى است كه سودى به حالشان ندارد ، هر

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 19 ، ص 129 .